Przyjęcie i odrzucenie spadku

Spadkobierca może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić (art. 1012 Kodeksu cywilnego). Oświadczenie w tej sprawie składa się przed notariuszem albo w sądzie. U notariusza wystarczy jedna wizyta – także wtedy, gdy oświadczenia składa kilku członków rodziny, w tym rodzice w imieniu dzieci.

Termin: sześć miesięcy

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku (art. 1015 § 1 KC). Termin liczy się dla każdego spadkobiercy osobno – dla dzieci osoby, która spadek odrzuciła, zaczyna on biec dopiero wtedy, gdy dowiedzą się, że to one zostały powołane do spadku.

Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w terminie, z mocy prawa przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 KC). Gdy złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu – na przykład w niektórych sprawach dzieci – bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania sądowego (art. 1015 § 1² KC). Jeżeli spadkobierca zmarł przed upływem terminu, nie złożywszy oświadczenia, mogą je złożyć jego spadkobiercy (art. 1017 KC).

Przyjęcie proste czy z dobrodziejstwem inwentarza

• Przyjęcie proste – spadkobierca odpowiada za długi spadkowe bez ograniczenia, czyli także swoim własnym majątkiem (art. 1031 § 1 KC).
• Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza – spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza (art. 1031 § 2 KC). W ten sposób przyjmuje spadek także ten, kto nie złożył żadnego oświadczenia w terminie.

Wykaz inwentarza to zestawienie przedmiotów należących do spadku i długów spadkowych, z ich wartością według stanu z chwili otwarcia spadku. Można go złożyć w sądzie albo przed notariuszem, który obejmuje wykaz protokołem (art. 1031¹ KC). Ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie pominie w wykazie przedmioty należące do spadku albo uwzględni w nim nieistniejące długi.

Odrzucenie spadku

Odrzucenie spadku chroni przed odpowiedzialnością za długi spadkodawcy, ale oznacza rezygnację ze wszystkiego, co wchodzi w skład spadku – nie można odrzucić samych długów i zachować majątku. Oświadczenie o odrzuceniu spadku:

• można złożyć dopiero po śmierci spadkodawcy,
• nie może zawierać warunku ani zastrzeżenia terminu – takie oświadczenie jest nieważne (art. 1018 § 1 KC),
• nie może zostać odwołane (art. 1018 § 2 KC).

Odrzucenia spadku nie należy mylić ze zrzeczeniem się dziedziczenia. Zrzeczenie to umowa z przyszłym spadkodawcą zawierana jeszcze za jego życia, w formie aktu notarialnego (art. 1048 KC), i co do zasady obejmuje również zstępnych zrzekającego się (art. 1049 KC).

Skutki odrzucenia spadku – kto dziedziczy dalej

Spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC). Nie nabywa niczego ze spadku i nie odpowiada za długi spadkowe. Jego udział przechodzi na osoby, które dziedziczyłyby, gdyby nie żył – najczęściej na jego dzieci, a gdy ich nie ma, zwiększa udziały pozostałych spadkobierców albo przypada dalszym krewnym.

Dlatego przy zadłużonym spadku zwykle odrzuca go kolejno cała rodzina: dzieci zmarłego, następnie ich dzieci, a w razie potrzeby dalsi krewni. Oświadczenia kilku osób można złożyć podczas jednej wizyty w kancelarii. Gdy nie ma innych spadkobierców, spadek przypada gminie albo Skarbowi Państwa, które nie mogą go odrzucić (art. 1023 KC).

Jak złożyć oświadczenie u notariusza

Oświadczenie składa się przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie (art. 1018 § 3 KC, art. 640 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Notariusz sporządza akt notarialny, w którym wskazuje się m.in. spadkodawcę, datę i miejsce jego śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu, tytuł powołania do spadku i treść oświadczenia, a także wszystkich znanych składającemu spadkobierców ustawowych i testamenty (art. 641 § 1 i 2 KPC).

Osoba, która nie może przyjść osobiście – na przykład mieszka za granicą – może działać przez pełnomocnika. Pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku musi być pisemne, z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 KC).

Dokumenty do oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

• dokument tożsamości osoby składającej oświadczenie,
• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy oraz jego ostatni adres zamieszkania,
• dane pozostałych spadkobierców ustawowych i testamentowych – imiona, nazwiska i adresy, o ile są znane,
• informacje o testamentach spadkodawcy i o osobach, które już spadek odrzuciły – o ile są znane,
• przy oświadczeniu w imieniu dziecka – odpis skrócony aktu urodzenia dziecka.

Wykaz ma charakter informacyjny – notariusz po zapoznaniu się ze sprawą może poprosić o dodatkowe dokumenty lub informacje.

Co dzieje się po złożeniu oświadczenia

Oświadczenie jest skuteczne z chwilą jego złożenia – sąd go nie zatwierdza. Notariusz niezwłocznie przesyła je wraz z załącznikami do sądu spadku (art. 640 § 1 KPC), a sąd zawiadamia o odrzuceniu spadku znane mu osoby, które zgodnie z treścią oświadczenia są powołane do dziedziczenia (art. 643 KPC). Wypis aktu warto zachować – przydaje się na przykład w kontaktach z wierzycielami spadkodawcy.

Samo oświadczenie nie przesądza, kto ostatecznie dziedziczy. Ustala to postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo sporządzony u notariusza akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli od otwarcia spadku nie minęło sześć miesięcy, oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się w protokole dziedziczenia, o ile nie zostały złożone wcześniej (art. 95c § 3 Prawa o notariacie).

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Od 15 listopada 2023 r. rodzice w wielu sytuacjach mogą odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu (art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Jest to możliwe, gdy łącznie:

• dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica,
• rodzic składający oświadczenie ma w tym zakresie władzę rodzicielską,
• drugi rodzic, któremu również przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, wyraża zgodę – albo rodzice składają oświadczenie wspólnie,
• spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka, na przykład jego rodzeństwo.

Rodzic oświadcza o spełnieniu tych warunków pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, a jedno oświadczenie może dotyczyć kilkorga dzieci (art. 641 § 3¹–3⁵ KPC). Obecność dziecka u notariusza nie jest potrzebna.

Jeżeli warunki nie są spełnione – na przykład dziecko dziedziczy z własnego tytułu albo rodzice się nie porozumieli – potrzebne jest zezwolenie sądu. Na czas tego postępowania bieg sześciomiesięcznego terminu jest zawieszony (art. 1015 § 1² KC).

Ile kosztuje oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

Maksymalna taksa notarialna za oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi 100 zł netto, czyli 123 zł z VAT (rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej w brzmieniu obowiązującym od 5 listopada 2026 r.). Do tego dochodzą wypisy aktu – do 12 zł netto za stronę – również powiększone o VAT. Dokładną kwotę podamy przed wizytą, a zasady naliczania opisujemy w cenniku.

Termin minął – czy można jeszcze odrzucić spadek?

Po upływie sześciu miesięcy oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można już skutecznie złożyć. Spadkobierca, który nie złożył oświadczenia w terminie pod wpływem błędu lub groźby, może jedynie przed sądem uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu, oświadczając jednocześnie, czy spadek przyjmuje, czy odrzuca. Wymaga to zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 KC). Warto pamiętać, że przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza odpowiedzialność za długi i tak jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku.